Barcelona – grad pilot urbane otpornosti i borbe za kvalitetnijom životnom sredinom u gusto naseljenim gradovima.
Šta uopšte znači da je jedan grad otporan?
Riječ “otpornost” (resilience) u urbanističkom rječniku donedavno je značila uglavnom jedno: sposobnost grada da se, nakon udara, poplave, zemljotresa, rata, vrati u stanje u kakvom je bio prije. To je takozvana inženjerska definicija otpornosti, “odskočiti nazad” (bounce back) u prethodno stabilno stanje. Poslednjih petnaestak godina, međutim, struka sve više napušta tu ideju povratka na staro i zamjenjuje je nečim ambicioznijim: otpornost ne kao odbranu starog stanja, već kao sposobnost grada da se transformiše i evoluira, da rizike i pritiske ugradi u svoju svakodnevnu rutinu, umjesto da čeka sledeći udar i onda samo krpi štetu.
Ovu razliku je slikovito prikazao profesor Lorenzo Chelleri, moj domaćin tokom boravka u Barseloni i jednan od autora najcitiranijih akademskih radova o definisanju urbane otpornosti, osnivač istraživačke laboratorije URLAB, internacionalne mreže URNet i direktor instituta JURECA (Just and Resilient Carbon Neutral Places). On upozorava da grad koji otpornost shvata samo kao “sposobnost da se odupre i oporavi od opasnosti” (recimo, gradnjom nasipa protiv poplava ili postrojenja za desalinizaciju vode) rizikuje da ostane zarobljen u infrastrukturi koja je skupa, energetski zahtjevna i vezana za jedan, unaprijed pretpostavljeni nivo opasnosti, dok stvarni rizici, poput porasta nivoa mora, rastu brže od tih zaštita. Otporan grad, u dubljem smislu, jeste onaj koji politički bira dugoročan, transformativan put razvoja, koji svjesno gradi kapacitete aktera, ekonomije i infrastrukture u pravcu tog puta. (EUKN) Zanimljivo je i da su njegova istraživanja pokazala jaz između teorije i prakse: gradski službenici širom Evrope uglavnom razumiju opšti smisao pojma otpornosti, ali se muče da ga dosledno primjenjuju u praksi, dok akademija otpornost odavno posmatra kao nešto mnogo šire od puke zaštite od jedne konkretne opasnosti. Upravo u tom jazu, između onoga što nauka zna i onoga što gradovi zaista rade, i ja sam pronašao svoj prostor za istraživanje, samo iz perspektive kulturne i izgrađene baštine.
Photo by Lorenzo Chelleri
Kako je počela ova priča
Kada sam u decembru, dan pred Novu 2025. godinu, poslao popunjene formulare za profesionalnu mobilnost u okviru UNESCO-vog programa Culture and Creativity for the Western Balkans, koji finansira Evropska unija, nijesam bio siguran da će tema poput kulturne baštine u funkciji urbane otpornosti naići na veliko interesovanje. Dijelom zato što sam i sam bio nedovoljno upoznat sa stanjem na terenu, a dijelom zato što mi se tema činila previše “slabo opipljivih rezultata” za ovakav poziv.
Urbana otpornost je, uostalom, relativno mlada tema i u samim stručnim krugovima, iako sa sve glasnijim zagovornicima u prostornom planiranju. Ovim projektom sam prije svega htio da se i sam približim toj temi od velike važnosti za budućnost, jer se otpornost danas još uvijek svodi na infrastrukturu gradova i njihov kapacitet da izdrže sve teže pritiske koje nagle klimatske promjene donose iznenada. Ova perspektiva je trebalo da ponudi još jednu alternativu: kako kulturno nasljeđe možemo da se stavimo u funkciju socijalne komponente otpornosti gradova.
Na moju sreću, tim iz UNESCO-vog antena ofisa u Sarajevu nije odustao od moje prijave ni kada sam, u žurbi, pogrešno upisao mejl adresu te danima nijesam dobijao potvrdu da je projekat prošao u drugi krug i poziv za intervju. Na tom strpljenju i na prilici koju sam na kraju dobio, ostajem im mnogo zahvalan.
Dva mjeseca u URLab-u
Program mobilnosti je predviđao boravak od dva mjeseca u Barseloni, jednom od gradova pionira na temu urbane otpornosti, te ispitivanje veze između potencijala koji kulturna baština posjeduje i stvarnog poboljšanja kvaliteta života građana i otpornosti gradova na promjene izazvane ljudskim djelovanjem u poslednjih nekoliko vjekova. Tokom ta dva mjeseca bio sam gost istraživač u Urban Resilience Lab Barcelona, laboratoriji koja djeluje u sinergiji sa masterom Urbane otpornosti na UIC Barcelona (Universitat Internacional de Catalunya) i institutom JURECA. U istraživačkom centru sam, pored profesora Chellerija, radio i razmjenjivao ideje sa postdoktorandom, nekolicinom doktoranata koji se bave temama urbane otpornosti, arhitektama i prostornim planerima, kao i kolegama zaduženim za koordinaciju samog master programa.
Ova razmjena je dodatno bila obogaćena radom na pripremi drugog izdanja festivala Primavera R, posvećenog urbanoj otpornosti i klimatskoj adaptaciji, koji je 2026. godine spojio intenzivnu obuku za stručnjake i gradske službenike (“Climate Urbanism Implementation Strategies”) sa takozvanim #OpenResilience danom, kada su brojne inicijative za klimatsku adaptaciju iz. Barselone otvorile vrata javnosti, i završnim networking događajem u Nau Bostiku, mjestu koje je samo jedno od simbola otpornosti industrijskog nasljeđa Barselone.
Barselona ima desetine inspirativnih inicijativa za klimatsku otpornost, ali one prečesto djeluju izolovano jedna od druge. Primavera R je zamišljen kao trenutak u kojem taj ekosistem postaje vidljiviji običnim građanima ali i drugim posjetiocima.
Primjer Refugios climáticos: otpornost kao svakodnevna infrastruktura
U lab-u se raspravljalo o mnogim temama, vezanim i nevezanim za arhitekturu, prostorno planiranje i otpornost, ali ono što je moj rad tamo najviše oblikovalo nije bilo apstraktno proučavanje otpornosti kao koncepta, već sasvim praktično, konkretno pitanje: kako kulturna baština, ono što već imamo izgrađeno, može da se stavi u funkciju povećanja otpornosti naših gradova, umjesto da čeka propadanje, da postane isključivo turistička atrakcija, ili ono najgore – da završi samo kao još jedna stavka na listi zaštićenih objekata – zaštićena, ali bez ikakve funkcije.
Jedna tema koja se u tom kontekstu neizostavno provlačila kroz gotovo svaku refleksiju jeste projekat refugios climáticos, mreža klimatskih skloništa koju je Barselona pokrenula još 2019. godine, prva ovakve vrste u svijetu. Danas mreža broji preko 400 lokacija, od biblioteka i muzeja do pijaca, bazena i sportskih centara, sa ciljem da do 2030. godine svaki stanovnik grada ima klimatsko sklonište na pet minuta hoda od kuće. (Dialogue Earth) Suština ove mreže nije u izgradnji novih objekata, već u prepoznavanju da postojeća javna infrastruktura, uključujući neke od onih koje smo obilazili tokom festivala, već ima kapacitet da štiti najosjetljivije karike gradskog funkcionisanja i najranjivije građane, samo je treba mapirati, označiti i uključiti u sistem. Ove godine mreža je čak proširena i na sistem gradskih biblioteka koje su ranije ljeti bile zatvorene, a sada neke od njih ostaju otvorene upravo zbog svoje uloge skloništa. (Barcelona Press) Ovo je bio možda i najkonkretniji dokaz da otpornost i kultura nijesu odvojene politike, već mogu dijeliti istu infrastrukturu i isti budžet.
U sklopu ove razmjene, koju su podržali UNESCO i Evropska unija kroz program Culture and Creativity for the Western Balkans (CC4WBs), imao sam priliku da obiđem Barselonu i tom prilikom izdvojim deset primjera, objekata različitih funkcija i razdoblja, i nekih od najboljih praksi koje sam pronašao, a koje se tiču objekata kulturne baštine (zaštićene od strane institucija ili građanina) čije su nove ili dopunjene funkcije direktno doprinijele otpornosti kvarta ili čitavog dijela grada. Ova lista je mogla biti mnogo duža, jer Barselona predano radi na rekonstrukciji i prenamjeni najrazličitijih tipologija objekata, ali sam se u nastavku zadržao na deset primjera koji vjerodostojno predstavljaju svu raznolikost, dodatu vrijednost i širinu intervencija koje su se dešavale u poslednjih nekoliko decenija. U njima, od pijace pretvorene u kuću sjećanja do bivšeg rezervoara vode koji je postao biblioteka, ogleda se upravo ta refleksija, moguća rješenja iz svakodnevne prakse Barselone koja bi mogla poslužiti kao primjer i drugim gradovima, uključujući i one u Crnoj Gori.
1. Mercat del Born
Nekada pijaca, planirana biblioteka a nakon pronađenih ostataka pretvorena u Kuću sjećanja
U srcu El Borna u Barceloni, nekada se nalazila pijaca Mercat del Born – prva tržnica u Barseloni izgrađena od livenog gvožđa, smještena u donjem, istočnom dijelu četvrti La Ribera, najveći natkriveni trg u Evropi i objekat koji je označio početak katalonskog modernizma u arhitekturi. Pijacu je 1873. godine projektovao gradski arhitekta Antoni Rovira i Trias, a između 1874. i 1878. sagradili su je graditelj Josep Fontserè i Mestre i inženjer Josep Maria Cornet i Mas. Pijaca je radila sve do 1971. godine, kada je zamijenjena novim trgovinskim kompleksom Mercabarna. Wikipedia
Nakon zatvaranja, zgrada je propadala nekoliko godina, sve dok 2002. godine nije pokrenut plan njene prenamjene u biblioteku. Međutim, tokom radova su otkriveni ostaci čitavog naselja iz 18. vijeka. Ruševine su ostale netaknute skoro tri vijeka pa su razmjer i očuvanost nalaza potpuno promijenili prvobitni plan. Umjesto biblioteke, odlučeno je da prostor postane spomen-mjesto posvećeno Opsadi Barselone iz 1714. godine i uništenju četvrti La Ribera. Transformaciju stare tržnice u muzejski prostor vodio je biro Varis Arquitectes, a zvanično otvaranje obnovljene pijace bilo je 11. septembra 2013. godine. Danas je posjetiocima omogućen slobodan prolaz od Passeig del Born do parka Ciutadella.
Pogled na unutrašnjos Mercat el Born sa čitljivim višeslojnim nasljeđem
Mercat del Born danas djeluje kao mjesto kolektivnog pamćenja i sjećanja. Pristup ovom mjestu sjećanja i arheološkom nalazištu je u potpunosti slobodan i funkcioniše istovremeno kao javni prolaz, mjesto susreta i edukativni resurs za širu zajednicu. Ova prenamjena je odličan primjer kako se komercijalno kulturno nasljeđe (pijaca) može transformisati u instituciju koja gradi socijalnu koheziju i otpornost zajednice kroz razumijevanje sopstvene istorije, a u toplim ljetnim danima koje Barselonu nerijetko ostavljaju izloženu temperaturama koje nijesu preporučene, i na sopstvenom iskustvu mogu da potvrdim da ovaj objekat nerijetko služi kao sklonište od toplotnih nepogoda.
2. Pomorski muzej Barselone
Zelena oaza muzeja i istorijskom dijelu centra grada.
Museu Marítim de Barcelona smješten je u Drassanes Reials, kraljevskim brodogradilištima iz 13. vijeka i jednom od najljepših primjera gotičke civilne arhitekture u Evropi, gdje su se vijekovima gradile galije poput čuvene Real, zastavnog broda u bici kod Lepanta 1571. godine. Wikipedia Nakon što je vojska napustila kompleks krajem 19. vijeka, prostor je postepeno dobijao kulturnu namjenu, a muzej je konačno otvoren 1941. godine, dok je restauraciju koju je kasnije vodio biro Terradas Arquitectes obilježio princip transparentnosti, uklanjanje kasnijih pregradnih zidova kako bi se ponovo osjetila puna visina originalnih gotičkih lađa. Terradas Arquitectes / Archello
Ono što ovaj objekat čini posebno zanimljivim za temu mreže zelenih akupunktura urbane otpornosti nije samo sama muzejska postavka, već način na koji je ulazni dio kompleksa zamišljen kao produžetak grada, a ne kao njegova ograda. Prvi hangari, oni najbliži ulici, nijesu odvojeni naplatom karte. Ulazna hala i takozvani Espai Mirador slobodni su za sve, a u istom tom prostoru, unutar stare brodograditeljske lađe, nalazi se i kafeterija Norai sa dvorištem pod pomorandžama, gdje slobodno mogu da sjede i turisti i mještani, bez obzira da li planiraju da uđu u samu izložbu. Taj model, gdje se komercijalna, ugostiteljska funkcija prirodno prepliće sa javnim, besplatnim pristupom istorijskom prostoru, pretvara Museu Marítim u nešto više od muzeja: u svakodnevno sklonište i mjesto susreta usred guste turističke zone, otvoreno čak i onima koji nikada ne kupe ulaznicu.
3. CAN BATLO
Fabrika koju je spasio komšiluk, a ne investitor.
Can Batlló je tekstilna fabrika osnovana 1880. godine pod imenom “Sobrinos de Juan Batlló”, na površini od 14 hektara, veličine uporedive sa poznatim fudbalskim stadionom Camp Nou, i jedan od glavnih pokretača industrijskog razvoja četvrti Sants krajem 19. vijeka. Gradski plan iz 1976. godine namijenio je ovaj prostor javnim ustanovama i zelenim površinama, ali su vlasnici zemljišta decenijama, naročito tokom građevinske špekulacije devedesetih, pokušavali da izdejstvuju izmjene plana kako bi na tom mjestu podigli luksuzne stambene tornjeve. Kraj Bordeta je zbog toga godinama ostajao bez javnih sadržaja koji su mu odavno bili obećani.
Preokret je došao iznutra, a ne odozgo. Stanovnici su 2009. osnovali platformu “Can Batlló és pel barri” (Can Batlló pripada naselju), a 2011. godine, u istom talasu građanske mobilizacije kao pokret Indignados, hiljadu ljudi je ušlo u ograđeni kompleks u znak mirnog protesta. Grad je ubrzo ustupio na korišćenje prvu zgradu, poznatu kao Bloc Onze, dok su mladi arhitekti okupljeni u grupi Arquitectes de la Col preuzeli obnovu napuštenih industrijskih hala zajedno sa samim stanovnicima. Barcelona.cat Godine 2019. grad je zvanično dodijelio platformi koncesiju na 50 godina za samostalno upravljanje kompleksom, prvi put da je ovakav ugovor sklopljen sa neprofitnim, samoorganizovanim udruženjem građana. Undisciplined Environments
Photo from Landscape COAC
Slučaj Can Batllóa je priča o otpornosti na mikro nivou, ali u isto vrijeme apsolutna pobjeda kontra ustaljenih maksima koje često možemo čuti u našim zajednicama “ne mogu ja ništa da promijenim” i “ne zavisi to od mene”. Danas se u kompleksu nalaze urbana bašta, biblioteka, bioskop, stolarska i kovačka radionica, prostor za muzičku i cirkusku produkciju, čime je zajednica sama popunila prazninu koju je grad ostavio decenijama. Stanovnici su čak razvili sopstvene alate za mjerenje uspjeha, takozvani “community balance” i “social return”, kojima dokumentuju koliko volonterskog rada i društvene vrijednosti generiše prostor koji država nije uspjela da izgradi. Cooperative City To Can Batlló čini odličnim primjerom otpornosti koja ne dolazi iz projektantskog rješenja, već iz upornosti jednog naselja da sama odluči šta će biti od nasljeđa koje je zaboravio i vlasnik i grad.
4. Vil·la Florida & Biblioteca Joan Maragall
Vrt koji nije morao da bira: Društveni centar, park i biblioteka dio istog zelenog centra.
Vil·la Florida u srcu Sant Gervasi naselja je plemićka kuća iz 16. vijeka, čija istorija se prepliće sa razvojem samog kraja, od porodica Santcliment i Arimon do sredine 20. vijeka, kada je skoro 40 godina funkcionisala kao Escola de Puericultura, škola za obuku vaspitača za rani uzrast. Nakon zatvaranja škole, zgrada je propadala i bila izložena vandalizmu, sve dok Barselona nije 2004. godine sudskim putem dobila vlasništvo nad imanjem. Baštu su obnovili i otvorili 2005. godine, a sama kuća je 2007. pretvorena u građanski centar Sant Gervasija, uz očuvanje glavne istorijske zgrade i uklanjanje arhitektonskih barijera kako bi prostor postao pristupačan svima.
Sedam godina kasnije, u istom vrtu, ispod površine zemlje, otvorena je Biblioteka Sant Gervasi, Joan Maragall, djelo biroa BCQ Arquitectes (David Baena i Toni Casamor). Osnovna odluka arhitekata bila je da se nova zgrada izgradi ispod postojeće bašte umjesto da zauzme dio njene površine, pod sloganom “Vrt svjetlosti”. Zeleni krov biblioteke poravnat je sa nivoom starog vrta Ville Floride, čime se bašta vraća u svoju punu, izvornu dimenziju, dok unutrašnjost dobija svjetlost kroz niz dvorišta obloženih staklom. Projekat je 2014. osvojio nagradu Ciutat de Barcelona za arhitekturu i urbanizam i bio nominovan za Mies van der Rohe nagradu. BCQ Arquitectes
Ono što ovaj kompleks čini snažnim primjerom urbane otpornosti jeste upravo odluka da se ne bira između zelene površine i nove javne infrastrukture, već da se dvije funkcije doslovno slože jedna na drugu. Gusto izgrađen, imućan kraj poput Sant Gervasija dobio je čitav niz novih javnih sadržaja, biblioteku, salu za kulturne događaje, prostor za digitalnu pismenost, program posvećen gastronomiji i zdravlju, radionice, čak i projekat prikupljanja usmene istorije kraja, a da pritom nije izgubio nijedno drvo, nijedan kvadratni metar zelenila. U gradu suočenom sa sve češćim toplotnim talasima, ovakav pristup, gdje se nova javna funkcija fizički krije ispod postojećeg drveća umjesto da ga zamjenjuje, direktno doprinosi otpornosti susjedstva na klimatske promjene, dok istovremeno čuva kolektivno sjećanje i identitet kraja kroz očuvanu plemićku kuću koja i dalje dominira kompleksom.
5. Barcelona XRLAB:
Fabrika koja je zamijenila dim za piksele
U industrijskom kompleksu Palo Alto u četvrti Poblenou nalazi se zgrada fabrike iz 19. vijeka, jedne od brojnih koje su nekada ovom dijelu grada davale nadimak “Katalonski Mančester”. Kompleks je decenijama bio zatvoren za okolinu, prepoznatljiv po bujnoj zelenoj fasadi obrasloj bršljanom.
Obnovu je vodio biro Taller 9s Arquitectes, na preko 2000 m² zaštićene zgrade visoke nasljedne vrijednosti. Intervencija je sačuvala prepoznatljivu zelenu fasadu kao integralni dio evolutivnog identiteta objekta, konsolidovala zidove, podove i grede, obnovila originalne stepenice i teretni lift, popravila keramičke podove i otkrila livenogvozdene stubove. Arquitectura Viva Danas u zgradi radi Barcelona XRLAB, prvi gradski centar posvećen tehnologijama proširene stvarnosti, pokrenut u okviru plana Barcelona Impulsa koji vodi Barcelona Activa. Barcelona.cat
Ono što ovaj projekat izdvaja u kontekstu otpornosti jeste namjerna odluka arhitekata da otvore kompleks prema susjedstvu umjesto da ga dodatno zatvore. Prizemlje je namijenjeno javnim, višenamjenskim prostorima, a stari protivpožarni izlaz pretvoren je u glavni ulaz koji vodi direktno u unutrašnje dvorište, zamišljeno kao javni prostor dostupan i onima koji nemaju posla u samom tehnološkom habu. Reverzibilnost intervencije, sve je montirano suvim postupkom i može se demontirati bez oštećenja izvorne strukture, znači da zgrada zadržava sposobnost da se ponovo transformiše kad god grad to zatraži, a fotonaponski sistem koji smanjuje potrošnju energije, povećava performanse održivosti. Zaštita nasljeđa i tehnološka inovacija ne moraju biti u sukobu, već mogu dijeliti isti krov, doslovno ispod istog zelenila koje je zgradu decenijama štitilo od pogleda.
6. UPF Poblenou Campus
Od fabrike svile do univerziteta
Kompleks Ca l’Aranyó u Poblenouu podignut je 1874. godine, po uzoru na engleske industrijske revolucionarne fabrike, za porodicu Arañó, trgovce svilom iz Manrese koji su se s vremenom preorijentisali na pamuk. U vrijeme kada je Poblenou bio centar produkcije, ovaj kompleks je bio jedan od njegovih simbola.
Godine 2009. Universitat Pompeu Fabra je u kompleks uselila svoj Komunikacijski kampus, danas poznat kao Poblenou Campus. Obnovljene su istorijske zgrade La Fàbrica i La Nau, dok su nove zgrade podignute na ulicama Roc Boronat i Tànger, potonja na mjestu nekadašnje fabrike Can Framis, uz poštovanje originalnog rasporeda starih objekata. Fabrički dimnjak, prvi ovakav restauriran u Poblenouu, vraćen je u funkciju, ponovo služi kao otvor za odvod gasova, dok je Plaça Gutenberg postala centralni javni trg cijelog bloka. UPF
Otpornost grada, njegovih djelova i zgrada, ne govori samo o otpornosti ljudi i dolazi u raznim oblicima, a jedan koji je lično jako bitan je socijalna otpornost. Ono što me je posebno oduševilo kod ovog kampusa nije činjenica da obrazovna institucija nije izbrisala industrijski identitet postojećeg sloja (već se na njega nadgradila) – nego činjenica kako je decentralizacija u Barseloni jedan od glavnih urbanističkih parametara razvoja svake zone, od najudaljenije do centra. To se ogleda u mnogim drugim primjerima koji nijesu samo vezani za kulturno nasljeđe, već i za sve pore društvenih aktivnosti koji jedan grad čine motorom teritorijalnog razvoja. I novogradnja je planski namjenjena balansiranom raspodjelom funkcija u gradu kako bi svaki kvadrat, zona i kvart grada živjeli skladnije. Otvoren javni trg i restaurirane fasade čine kampus prohodnim dijelom grada, a ne ograđenim univerzitetskim ostrvom, što direktno jača socijalnu koheziju i osjećaj pripadnosti u dijelu grada koji se mijenjao brže od bilo kog drugog. Više javnog prostora će uvijek značiti veći kvalitet socijalnog razvoja društva i zajednice.
7. Arenas tržni centar
Krvoločna praksa Igara i hljeba zamijenjena zabavom modernoga doba – trgovine i panoramskim krovom grada
Zgrada na Plaça Espanya otvorena je 1900. godine kao borilište za koridu, djelo arhitekte Augusta Fonta i Carrerasa, u Neomudejar stilu i sa kapacitetom od oko 15.000 gledalaca. Tokom svog vijeka arena je bila daleko više od poprišta korida: služila je kao kasarna republikanske strane u Građanskom ratu, prostor za boks, cirkus i festivale, a u periodu 1940-ih i 1950-ih u nju je ugrađivan prenosivi velodrom za biciklističke trke. Poslednja korida održana je 1977. godine, nakon čega je zgrada godinama propadala. Barcelona.cat
Ovako je izgledao pun krov Arenas tržnog centra za vrijeme pomračenja sunca 12.08.2026. godine
Kompaniju je 1999. otkupila Sacresa, a zadatak pretvaranja u trgovinski i zabavni centar dobili su arhitekta Richard Rogers (autor pariskog Pompidoua) i Alfonso Balaguer. Sačuvana je originalna neomudejar fasada, dok je čitava unutrašnjost srušena, teren spušten radi podzemne garaže, a cijela fasadna ljuska podignuta sa 400 hidrauličnih dizalica za oko 4 metra kako bi se ispod nje otvorio prostor za nove etaže. Iznad svega postavljena je kupola prečnika 76 metara sa kružnom terasom. Projekat je, uz brojne zastoje i kontroverze, otvoren tek u martu 2011. godine. Barcelona Lowdown
Ova zgrada je simbol otpornosti, i ne samo zato što je estetika preživjela, već zato što je promijenila cijeli svoj društveni sadržaj a zadržala prepoznatljivost i funkciju okupljanja. Korida je bila praksa koja je u Kataloniji sve manje imala podršku javnosti, a zgrada koja ju je nekada simbolizovala danas je jedan od najposjećenijih javnih prostora u gradu, tačno na raskrsnici gdje se sreću metro, vozovi i velike gradske avenije. Krovna terasa sa pogledom od 360 stepeni dostupna je besplatno svima, ne samo kupcima. Sigurno je jedna od najposjećenijih turističkih atrakcija, ali prije svega i posjeta lokalnog stanovništva koje ovaj prostor svakodnevno koristi. Iako je u suštin komercijalnog karaktera, ovaj projekat pokazuje da komercijalno ne ide nužno u suprotnost sa javnim dobrom, već komplementarno mogu da se nadopune na dobrobit svih, kako investitora tako lokalne zajednice građana koji na koncu čine duh jednoga grada.
8. Dipòsit de les Aigües
Rezervoar pun znanja!
Dipòsit de les Aigües jedna je od najljepših i najsugestivnijih biblioteka koju sam imao priliku da vidim i posjetim i jedna od glavnih inspiracija za pisanje ovih tekstova. Podigao ju je 1874. godine arhitekta Josep Fontserè kao rezervoar za regulisanje vodenog pritiska i navodnjavanje bašta obližnjeg Parc de la Ciutadella, po uzoru na rimske cisterne poput Piscine Mirabile kod Napulja. Statičke proračune za sistem lukova, koji se pružaju u nizu od 65 metara i visine 14 metara, izradio je tada mladi student arhitekture Antoni Gaudí. Rezervoar je pušten u rad 1880. godine, ali je vremenom izgubio prvobitnu namjenu, pa je narednih sto godina služio kao dom za stare, magacin vatrogasne službe, parking policije i arhiv suda, sve dok 1992. nije prešao u vlasništvo Universitat Pompeu Fabra. UPF
Obnovu je od 1993. vodio biro arhitekata Lluís Clotet Ballús i Ignacio Paricio Ansuategui, koji su unutar originalne kamene školjke ugradili prefabrikovane, montažne međuspratove, poput Lego kocki, rješenje koje ostaje potpuno reverzibilno i može se demontirati bez oštećenja izvorne strukture. Time su dobijeni prostori za čitanje različitih visina, od nešto preko dva metra do više od dvanaest metara ispod samih svodova, tako da svaki korisnik biblioteke može da pronađe ambijent koji mu odgovara. Biblioteka je počela sa radom 1999. godine.COAC
Zgrada je nekada regulisala protok vode kroz park, a danas na isti način reguliše protok znanja kroz kampus, i dalje djelujući kao svojevrsni rezervoar, samo za drugu vrstu resursa. Debeli zidovi od pune opeke i visoki svodovi prirodno stabilizuju temperaturu čitaonica bez veće mehaničke intervencije, što omogućava ugodan prostor i za knjige i za studente. Reverzibilnost same obnove znači da bi se prostor, ako se ikada ukaže potreba, mogao ponovo transformisati bez ikakvog gubitka izvorne arhitekture. Zajedno sa parkom blizu kojeg se nalazi, Dipòsit pokazuje kako infrastrukturno nasljeđe, ono najmanje “reprezentativno” po definiciji, može postati jedan od najintimnijih javnih prostora u gradu. Ne treba ni pominjati da je i pored toga što pripada Univerzitetu Pompeu Fabra, i ovaj objekat potpuno otvoren za bilo kojeg posjetioca, iako je pristup malo komplikovaniji u odnosu na neke druge pomenute. Ovaj dragulj arhitekture postaje brušen tek u trenutku kada mu je podarena nova uloga jer ovakvu vrstu sugestivnosti prostora bez imalo prezanja konkuriše najljepšim istorijskim bibliotekama svijeta od Trinity College biblioteke u Dublinu do Bilblioteke Senata Italije ‘’Giovanni Spadolini’’.
9. Superilla i Consell de Cent
Deasfaltiranje putne infrastrukture i pošumljavanje ulica i raskrsnica
Ulica Consell de Cent je decenijama bila obična saobraćajnica naselja Eixample, koja je grad presijecala od kraja do kraja i služila prvenstveno protoku automobila. Danas je jedna od najprepoznatljivijih zelenih osovina Barselone, i dio šireg urbanističkog koncepta koji je grad ponovo učinio poznatim pilot-projektom širom svijeta u oblasti prostornog planiranja.
Taj koncept se zove Superilla, odnosno superblok. Ideja je jednostavna: umjesto da se saobraćaj rasporedi ravnomjerno po svakoj ulici, nekoliko susjednih blokova grupiše se u jednu cjelinu unutar koje kroz saobraćaj praktično ne postoji. Vozila i dalje mogu da uđu do svoje destinacije, ali ne mogu da prođu pravo kroz susjedstvo, moraju da skrenu na kraju svakog bloka. Time se jedna od tri ulice u mreži oslobađa provoznog saobraćaja i pretvara u zeleni koridor namijenjen ljudima, dok se kolski saobraćaj koncentriše na preostale, veće avenije. Barselona danas planira mrežu od 21 ovakvog koridora i 21 trga, zamišljenih kao ekološka i socijalna infrastruktura grada, a ne samo kao rješenje za mobilnost.
Na Consell de Centu je taj princip sproveden između 2020. i 2023. godine, na potezu dužem od dva kilometra, zajedno sa paralelnim ulicama Rocafort, Comte Borrell i Girona. Asfalt je zamijenjen propusnom površinom u nivou pločnika, brzina ograničena na 10 km/h, a na raskrsnicama su otvorena nekolika nova trga. Rezultat je hiljade kvadrata novih pješačkih površina, stotine zasađenih stabala i porast propusnih, zelenih površina sa svega 1 na 15 posto ukupne površine ulice. Superilles / Ajuntament de Barcelona
Ovo je jedan od najkvalitetnijih primjera rada na urbanoj otpornosti na velikoj razini koji operiše u jako kompleksnim preizgrađenim sredinama. Krošnje koje su danas srasle iznad ulice hlade prostor koji je nekad bio ogoljen asfalt izložen direktnom suncu, dok obnovljeni trgovi vraćaju ulicu ljudima koji u njoj žive, sjede i razgovaraju, umjesto da je koriste samo kao prolaz. No nije sve tako zeleno, i vrijedi pomenuti i jedan kontraefekat ovog uspjeha: cijene najma duž Consell de Centa skočile su gotovo 80 posto između 2022. i 2023. godine, mnogo brže nego na paralelnim ulicama koje nijesu transformisane, pa je “zelena džentrifikacija” danas neizbježan dio iste priče koliko i hladovina koju drveće pruža. CS Monitor To Consell de Cent čini možda i najkompleksnijim primjerom sa liste, mjestom gdje se klimatska otpornost i socijalna pravda ne slažu automatski, već zahtijevaju stalno preispitivanje. Iako je rijetka situacija u kojoj kulturno nasljeđe čine ulice, ovaj projekat će u decenijama koje dolaze sigurno biti vrhunski primjer kako slika jednog grada može biti tvorena iz različitih perspektiva
10. Mercat de Sant Antoni
Pijaca je centar – početak i kraj svakog kvarta, i tačka.
Mercat de Sant Antoni izgrađen je 1882. godine po projektu arhitekte Antonija Rovire i Triasa i inženjera Josepa M. Corneta i Masa, u sklopu Cerdàvog plana Eixample, kao odgovor na to što tadašnje pijace, Boqueria, Born i Santa Caterina, više nijesu mogle da zadovolje potrebe rastuće Barselone. Zgrada zauzima čitav gradski blok, oblikovana je poput grčkog krsta sa centralnim oktogonom pod kupolom, a njen perimetar je gotovo odmah počeo da privlači neformalne tezge sa neprehrambenom robom, iz čega je nastao poznati buvljak Encants de Sant Antoni.
Obnovu je 2007. godine dobio biro Ravetllat-Ribas Arquitectes, a inicijativu je uz gradsku upravu podržalo i 95 posto samih trgovaca, koji su odluku donijeli na zajedničkoj skupštini. Tokom radova, koji su počeli 2009. dok su trgovci privremeno preselili u obližnju montažnu pijacu i nastavili sa radom, ispod zgrade su otkriveni ostaci Baluarta Sant Antoni, dijela gradskog bedema iz 17. vijeka koji je nekada dijelio staru Barselonu od novog Eixamplea. Ti ostaci su sačuvani i danas se mogu obići na donjoj etaži. Projekat je iskopao dodatne podzemne nivoe za utovar i parking, obnovio originalni dvobojni keramički krov, vratio tri trougaona dvorišta u funkciju novih javnih trgova, i uveo sistem klimatizacije koji koristi podzemne vode umjesto klasičnih rashladnih uređaja. Arquitectura Viva Radovi su završeni 2018. godine, a stare tezge integrisane su unutar same zgrade, kao poseban neprehrambeni hodnik po obodu pijace.
Rijetko koji objekat na ovoj listi sažima toliko slojeva u jednom objektu: vojno nasljeđe sačuvano je i izloženo ispod nogu kupaca; klima se reguliše prirodnim resursom podzemne vode umjesto energetski zahtjevnih sistema; stogodišnji neformalni buvljak koji je nastao spontano, van zgrade, danas ima svoje mjesto unutar nje, zaštićen od kiše i sunca. Sami trgovci su kroz demokratsko glasanje odlučivali o sopstvenoj budućnosti, i uspjeli su da održe kontinuitet trgovine tokom cijele obnove umjesto da ga izgube. To je otpornost u njenom najkonkretnijem, ekonomskom i društvenom obliku. Ipak, iz moje lične perspektive, ono što je ova obnova donijela najviše samoj okolnoj zajednici, jeste višenamjenski natkrovljeni prostor koji živi skoro 24h, od kako iz ranih jutarnjih časova kreće dopremanje robe za pijacu, preko prvih jutarnjih trenera plesa i igre koji ovaj prostor koriste da daju privatne časove bez potrebe da plaćaju najam, amaterskih sportista i akrobata koji ga koriste kao fiskulturnu salu, breakdancer-a i skejtera koji se okupljaju tokom vrelih sati kako bi u sijenci nastavljali da praktikuju pokrete, pa sve do modernih formi izražaja generacija alfa za što su snimanje klipova influencera u sugestivnom okruženju ili kopiranje i kreiranje novih trendi tiktok muzičkih izvedbi.
“A navečer opet da ćakulaju, babe su zaśele, jer sve je to naselje – u moje naselje.”
Umjesto zaključka – samo mnogo pitanja…
Ono što sam ponio nazad u Crnu Goru nije jedan zaključak, već set pitanja koja tek treba da postavimo našim gradovima. Ako Barselona uspijeva da pretvori pijace, muzeje i vodene rezervoare u infrastrukturu otpornosti, zašto naša kulturna baština, utvrđenja, stare škole, napuštene zgrade duž jadranske obale, još uvijek čekaju da bude obnovljene ili samo “zaštićene”, umjesto da budu stavljene u funkciju zajednice? Zašto nam je za svako javno ulaganje izgovor imovnsko-pravni okvir a privatnici mogu da rovare po zemlji kao da śutra ne postoji? Zbog čega i dalje gradimo nove objekte pored ogromnog broja izgrađenih koji zjape prazni bez funkcije? Zašto Zbog čega i dalje nemilosrdno trošimo najbitniji resurs kojeg kao mala država imamo u jako ograničenim količinama? Zašto se prema prostoru ponašamo tako nasilnički , kao da se radi o obnovljivom nepresušnom izvoru? Zašto nijesmo pilot projekat zemlje koja je će uvijek prva da osmisli ili prihvati kvalitetna i inovativna rješenja koja kreativnost nudi u raznim oblicima? Ta pitanja, i pokušaj odgovora na njega kroz konkretan primjer Bara, tema je teksta koji slijedi. A do tad kratki aftermovie sa drugog izdanja festivals Primavera R, đe sam pomalo šantavo dao odgovor na pitanje
Profesionalni mobility program Primavera R – Festival urbane otpornosti i kulturna baštine je podržan od strane UNESCO-a, kroz projekat “Culture and Creativity for the Western Balkans” (CC4WBs), koji finansira Evropska unija. Projekat je fokusiran na jačanje dijaloga u zapadnom Balkanu unačavajenjem kulturnog i kreativnog sektora radi povećanja socio-ekonomskog uticaja. Tokom perioda od 48 mjeseci, CC4WBs projekat ima za cilj da unaprijedi učinak kulturnog i kreativnog sektora kako bi se povećale vještine, znanje, pristup finansijskoj pomoći radi povećanja konkurentnosti, i održala ko-produkcija i cirkulacija dobara i usluga na zapadnom Balkanu.
